Evropa

Pad Berlinskog zida: Kako je 1989. godina promijenila savremeni svijet

Svjetski događaji danas se često odvijaju veoma brzo, ali teško je nadmašiti brzinu i snagu promjena iz 1989. godine. Sve je kulminiralo jednom od najslavnijih scena u skorašnjoj istoriji – padom Berlinskog zida, podsjeća BBC na srpskom.

Zid je pao dijelom zbog birokratske omaške, ali je pao u talasu revolucija poslije kojih se komunistički blok predvođen Sovjetima našao na ivici propasti i pomogao nastanak novog svjetskog poretka.

Kako je pao zid?

Devetog novembra 1989. godine, pet dana nakon što se na protestima u Istočnom Berlinu okupilo pola miliona ljudi, srušio se Berlinski zid koji je razdvajao komunističku Istočnu Njemačku od Zapadne.

Istočnonjemački lideri pokušali su da umire sve veće proteste popuštajući kontrolu na granicama, olakšavajući tako putovanja Istočnim Njemcima. Nisu, međutim, namjeravali u potpunosti da otvore granice.

Promjene je trebalo da budu prilično neznatne – ali način na koji su primijenjene imao je ogromne posljedice.

Bilješke o novim pravilima predate su portparolu Ginteru Šabovskom – koji nije imao vremena da ih pročita prije svoje redovne konferencije za štampu. Kad je prvi put naglas pročitao bilješke, novinaru su ostali zabezeknuti.

“Privatna putovanja van zemlje sada mogu da se primjenjuju bez ikakvih preduslova”, rekao je on. Iznenađeni novinari tražili su više detalja.

Prebirajući po bilješkama, Šabovski je rekao da koliko on zna, ovo stupa na snagu trenutno.

Zapravo je trebalo da krene narednog dana, sa svim detaljima o podnošenjima zahtjeva za vizu.

Ali vijest je prenijeta svuda na televiziji – i Istočni Njemci su u ogromnim brojevima pohrlili na granicu.

Harald Jager, granični čuvar na smjeni te večeri, rekao je za Špigl 2009. godine da je zbunjeno gledao konferenciju za štampu – a onda posmatrao okupljanje mase.

Jager je frenetično zvao nadređene, ali oni nisu izdali naređenje niti da otvori kapije – niti da otvori vatru kako bi zaustavio masu. Sa svega šačicom čuvara na raspolaganju pred stotinama ljutitih građana, primjena sile ne bi bila od velike koristi.

“Ljudi su mogli da budu povrijeđeni ili čak da stradaju i bez otvaranja vatre, u čarkama, ili da je izbila panika među hiljadama koje su se okupile na graničnom prelazu”, rekao je on za Špigl.

“Zato sam izdao naređenje ljudima: Otvorite granicu!”

Hiljade ljudi je prošlo, slaveći i plačući, u scenama koje su se prenosile širom svijeta. Mnogi su se popeli na zid kod berlinske Brandenburške kapije, odvaljujući komade zida čekićima i pijucima.

Burna godina dostigla je vrhunac.

Zašto je zid pao?

Poslije Drugog svjetskog rata, Evropa je bila podijeljena između Sovjetskog saveza i njegovih bivših zapadnih saveznika, a Sovjeti su postepeno počeli da podižu “Gvozdenu zavjesu” koja je odvajala Istok od Zapada.

Poražena Njemačka bila je podijeljena između sila koje su je osvojile – SAD, Velika Britanija, Francuska i SSSR – s istočnom stranom koju su zauzeli Sovjeti. Istočna Njemačka, zvanično pod imenom Njemačka demokratska republika, postala je uporište Sovjetskog Saveza u Zapadnoj Evropi.

Ali Berlin je bio podijeljen na četiri dela, sa britanskim, francuskim i američkim zonama u zapadnom dijelu grada i sovjetskom zonom u istočnom. Zapadni Berlin pretvorio se u ostrvo okruženo komunističkom Istočnom Njemačkom.

Na kraju je 1961. godine podignut zid, zato što su iz Istočnog Berlina odlazili ogromni brojevi ljudi na Zapad.

Osamdesetih godina Sovjetski Savez se suočavao sa akutnim ekonomskim problemima i velikim nestašicama hrane, a kad je u aprilu 1986. godine eksplodirao nuklearni reaktor u Černobiljskoj elektrani, bio je to simbolični trenutak u nadolazećem padu komunističkog bloka.

Mihail Gorbačov, relativno mladi sovjetski lider koji je preuzeo vlast 1985. godine, uveo je reformsku politiku “glasnosti” (otvorenost) i “perestrojke” (prestrojavanje).

Gorbačov

Ali događaji su se odvijali mnogo brže nego što je i on mogao da predvidi.

Revolucionarni talas

Već je dolazilo do reformističkih pokreta u komunističkom bloku. Godine aktivizma i štrajkova u Poljskoj kulminirale su tako što je njihova vladajuća komunistička partija glasala za legalizaciju zabranjenog sindikata Solidarnost.

U februaru 1989. godine, Solidarnost se nalazila u pregovorima sa vladom i na djelimično slobodnim izborima tog ljeta uspjela da osvoji poslanička mjesta u parlamentu. Iako su komunisti uspjeli da zadrže određenu kvotu poslaničkih mjesta, Solidarnost bi osvojila većinu svaki put kad joj je bilo dozvoljeno da glasa.

I Mađari su u martu pokrenuli masovne demokratske demonstracije. U maju je uklonjeno 240 kilometara bodljikave žice uz granicu sa Austrijom – prva pukotina u Gvozdenoj zavjesi. Mađarsku revoluciju iz 1956. godine Sovjeti su brutalno ugušili, ali ova je uspijevala.

U avgustu se revolucionarni talas istinski podigao na obodima. Dva miliona ljudi širom Estonije, Letonije i Litvanije – tada dio Sovjetskog Saveza – održale su neke od najupečatljivijih demonstracije takozvane Raspevane revolucije kada su formirale ljudski lanac dug 600 kilometara širom baltičkih republika zahtijevajući demokratiju.

Po avgustovskim vrelinama, Mađarska je otvorila granice sa Austrijom ka zapadu, omogućivši tako bjekstvo istočnonjemačkim izbjeglicama.

Gvozdena zavjesa je popuštala.

Čehoslovačka, čiji je zahtjev za liberalnim reformama bio brutalno ugušen 1968. godine, omogućila je drugi način za bjekstvo. Istočni Njemci mogli su da putuju u susjedne socijalističke države bez ograničenja i počeli su da naviru u tamošnju Zapadnonjemačku ambasadu u stotinama, zato što bi na kraju vozom bili evakuisani na Zapad.

Istočna Njemačka je na kraju u oktobru zatvorila granicu sa Čehoslovačkom kako bi zaustavila navalu.
Ali tada se već revolucija proširila čitavom Istočnom Njemačkom.

Istočnonjemački buntovnici

Sve je počelo sa demonstrantima koji su se okupili u centru Lajpciga zahtijevajući slobodu.

Devetog oktobra, svega nekoliko dana poslije proslave 40. godišnjice Istočne Njemačke, na ulice je izašlo 70.000 ljudi.

Iz Zapadne Njemačke pozivali su na slobodne izbore, a novi komunistički lider Istočne Njemačke Egon Krenc počeo je da priča o reformi. Niko nije znao da ih je od pada Zida dijelilo svega nekoliko nedjelja.

Krajem oktobra parlament u Mađarskoj, koja je bila jedna od prvih zemalja u kojoj su održane masovne demonstracije, usvojio je zakon koji omogućuje direktne predsjedničke izbore i višepartijske parlamentarne izbore.

A onda je 31. oktobra broj onih koji zahtijevaju demokratiju u Istočnoj Njemačkoj narastao na pola miliona. Krenc je odletio u Moskvu na sastanke – nedavno je za BBC izjavio da je tamo dobio uvjeravanja da ujedinjenje Njemačke nije u igri.

Četvrtog novembra, mjesec dana nakon što su otpočeli protesti u Istočnoj Njemačkoj, oko pola miliona ljudi okupilo se na Aleksanderplacu u srcu Istočnog Berlina.

Tri dana kasnije, vlada je podnijela ostavku. Ali nije postojala namjera da se dopusti demokratija i Egon Krenc je ostao na čelu Komunističke partije i de fakto lider zemlje.

Neće, međutim, ostati tamo dugo. Pet dana kasnije, Šabovski je održao konferenciju za štampu koja je promijenila svijet.

Zašto Sovjeti nisu primijenili silu?

Ranije tokom 1989. godine, demonstranti u Pekingu na Trgu Tjananmen koji su tražili demokratiju u Kini bili su ugušeni brutalnom vojnom silom.

SSSR je ranije već koristila vojnu silu da zaustavi pobune. Zašto onda to nije uradila i sada?

U samom Sovjetskom Savezu jeste, pobivši 21 demonstranta za nezavisnost u sovjetskoj republici Gruziji. Ali drugde u komunističkom bloku nije.

Raskinuvši sa pređašnjom sovjetskom politikom, Mihail Gorbačov je odlučio da ne koristi prijetnju vojnom silom da bi gušio masovne demonstracije i političku revoluciju u susjednim zemljama.

“Sada se držimo doktrine Frenka Sinatre”, izjavio je za američku televiziju portparol ministarstva spoljnih poslova Genadij Geraismov. “On ima pjesmu `I (Did) It My Way.’ Tako svaka zemlja odlučuje za sebe kojim će putem poći.”

Novo poglavlje u evropskoj istoriji

Trećeg decembra Gorbačov i američki predsjednik Džordž Buš seli su jedan kraj drugog na Malti i izdali saopštenje u kom se kaže da je Hladni rat između ove dvije sile okončan.

Talas revolucija iz 1989. godine, međutim, još nije bio okončan.

Studentske demonstracije u Pragu sukobile su se sa policijom, pokrenuvši Plišanu revoluciju koja je za svega nekoliko nedjelja svrgla komunizam u Čehoslovačkoj.

Bračni par Čaučešku prije strijeljanja

U Rumuniji su se demonstracije završile nasiljem i dovele do pada komunističkog diktatora Nikolajea Čaušeskua. Nova vlada preuzela je vlast dok je svrgnuti lider bježao iz svoje palate pred naletom ljutite mase.

On i njegova žena Elena uhvaćeni su i pogubljeni na Božić. Više od 1.000 ljudi stradalo je u neredima prije i poslije revolucije, što je Rumuniju razlikovalo od događaja na drugim mjestima koji su uglavnom prošli bez prolivene krvi.

Post skriptum za 1989.

A sam Sovjetski Savez?

Letonija, Litvanija i Estonija su 1990. godine novostečene političke slobode iskoristile da izglasaju pad vlastitih komunističkih vlada i naprave korake ka nezavisnosti. Sovjetski Savez se raspadao, ali Gorbačov je napravio još jedan zlosrećni pokušaj da ga reformiše pozvavši na okupljanje lidere 15 sovjetskih republika.

Tvrdokorni komunisti koji su se protivili njegovim reformama preduhitrili su ga u tome, pokušajem puča dok je bio na odmoru na Krimu u avgustu 1991. godine i strpavši ga u kućni pritvor.

Puč je osujećen kroz tri dana kad su se pro-demokratske snage okupile oko Borisa Jeljcina, predsjednika ruske republike.

Ali bilo je to samrtno zvono za SSSR i jedna po jedna republike u njegovom sastavu počele su da proglašavaju nezavisnost. Do kraja godine, Sovjetska zastava se zavijorila posljednji put.

8

avatar
1000
6
2
0
 
8
SejoPjerJjkzbbZapadnjakstarac fočo
NAJNOVIJI NAJSTARIJI POPULARNI
Sejo
Gost
Sejo

Posle toga dodjose za nas crni dani. Njemci jedini profitirali. Ostali dobili …..

Pjer
Gost
Pjer

Njemci se ujedinili
Svi ostali razjedinili
Mi najvise na.ebali

Jjkzbb
Gost
Jjkzbb

Da nije bilo veliko srpske politike 90 bi se u miru razisli… 90-98 skoro 10 god mraka i samounistenja.. 2019 daleko iza Poljske, Ceske… Koji su bili miljama iza nas… a da ne pricamo njemackoj, britaniji koliko su ispred nas. Poljacima je trebalo 10 god od samostalnosti ( oslobodili uticaja ssr) … Mi umjeso socijalizma dobismo mafijaski kapitalizam… Idemo ka… Više »

starac fočo
Gost
starac fočo

Imam jedno pitanje za sve rusofile i putinoljupce. Zašto su kolone sa desecima hiljada ljudi pohrlile iz istočnog prema zapadnom Berlinu a ne obrnuto?
Samo prokletinje sa naših prostora vape za ruskom čizmom. Sav normalan svijet bježi od njih kao od kuge.

Zapadnjak
Gost
Zapadnjak

Zato sto je kod nas i dalje partizanski sistem. Ne zapadna ideologija sa Kraljem

Thor
Gost
Thor

Pad Berlinskog zida doveo je do ushicenja, u Njemackoj, njeno ujedinjenje i raspad Jugoslavije i SSSR-a, ali i Cehoslovacke. Odjednom, poneseni tim ushicenjem poceli su da naoruzavaju narode u Jugoslaviji da se nelegalno otcijepe i proglase ratno stanje. Ovo je jedan gnusni dogadjaj ali neka je pao jer ce uskoro da pane jos jedan zid, doduse nevidljiv – Briselski. EU… Više »

M CG
Gost
M CG

Pad Berlinskog zida imao je najvece posledice po nas,jugoslovene.Niko normalan se ne bi radovao ovom dogadjaju.

Koko
Gost
Koko

Zašto?

Send this to a friend